Đọc thơ Hoa ngàn

Thơ, dù thuộc thể loại nào vẫn là tiếng nói của nội tâm, phản ánh những xúc động của tâm hồn. Tìm đến thơ là tìm đến một sự giải thoát, nó làm vơi đi hay đúng hơn là giúp chúng ta xoa dịu những nỗi niềm xót xa của cuộc đời.

Với tuổi quá thất thập, tác giả tập thơ Hoa Ngàn, đã từng làm thơ từ thuở thư sinh, say mê với văn chương triết lý, nên không lạ trong thơ Hoa Ngàn đủ màu đủ vẻ.

Trước cảnh Rừng Đước cần Giờ, nhãn quan nhà thơ đã xoáy sâu vào cảnh:

Rậm rạp nhánh đan che tán rợp
Um tùm ngọn vút hướng trời xanh
Rễ buông tua tủa bền lòng đất
Thân đứng thẳng băng rậm lá cành
………

Mình cũng từng đi rừng đước nhưng nào có thây gì đâu. ở đây cây rừng không chỉ là cây mà đã hóa thân thành nhân vật lập nên công “Lấn biển giúp đời”. Chưa hết, khi tham quan cần Giờ, ông đã khai thác một ý cảnh độc đáo:

Trời đục buông màn mây lấn biển
cát đen trải thảm nước xa bờ

Chữ thực cảnh thực là thế, nhưng “câu thơ hay là chỗ tựa tốt cho sự suy nghĩ” (Un beau vers est un merveilleux soutien pour la réflexion).

Đọc những câu thơ

Đất ngậm lửa hờn còn chói nắng
Trời ôm mây giận chẳng sa mưa
Ve sầu rì rả buồn tình cũ
Quốc rũ não nùng nhớ nghĩa xưa

(Nắng vào thu)

Tháng tám đêm trăng rằm chẳng thấy trăng...
... Mây mù mờ mịt chân trời phủ
Gió lộng rì rào mặt đất giăng

(Mưa Đêm Trung Thu)

Đâu màu xanh ngắt lưng trời thẳm
Nào sắc trong ngần đáy nước sâu

(Thêm Một Ngày Nhớ Thu)

Ta sẽ thấy ngôn ngữ thơ ở đây là ngôn ngữ của ẩn dụ mang tính siêu việt và chuyển hóa ra ngoài hình thái sự vật của phù hiệu mà nó trình hiện. Trong khi bài thơ Nắng Vào Thu dụ nhiều mà ẩn thì ít thì hai câu trong bài Mưa Thu:

Mấy giọt ngọc đeo chùm sứ mảnh

Đôi hàng châu đọng khóm đào thưa

Hình ảnh vừa đẹp vừa hàm súc ẩn tàng, vô tình hay cố ý, tác giả đạt được cảnh giới tối cao của quan điểm mỹ học Tư Không Đồ thời Đường là “Tượng ngoại chi tượng, cảnh ngoại chi cảnh”, nghĩa là có cảnh ngoài cảnh, có tượng ngoài tượng “chùm sứ mảnh, khóm đào thưa ” Nó cũng đúng như P. Claudel (nhà văn nổi tiếng của Pháp) từng nói: Vẽ lại phong cảnh với sự biến chuyển chính là phó thác cả niểm bí ẩn của tâm hồn. Vì nhìn vào thiên nhiên là có cả cuộc đời, cuộc sống tinh thần.

Cảnh đối với tác giả là nguồn cảm hứng vô cùng nói sao cho hết. Hãy đi vào lãnh vực vịnh sử, một lãnh vực mà theo Aristote, thì cái chân lý của thơ bao hàm tính chất triết phong phú hơn là lịch sử, vì sử chỉ ghi chép lại một cách dĩ nhiên những sự kiện đặc thù, trong khi thơ lại trình bày những chân lý một cách tất yếu và phổ quát. Khốn nỗi khả năng của chúng ta cũng quá giới hạn nên không chắc rằng thơ vịnh sử của Huỳnh Quang Vinh đã đạt đến chân lý hay chưa. Nhưng qua các nhân vật tiêu biểu như Trần Khánh Dư, Phan Thanh Giản, Trương Định, Nguyễn Đình Chiểu… nhà thơ đã khắc họa chân dung mỗi danh nhân thật là sắc sảo.

Từ Trần Khánh Dư:

Danh tướng, Thân Vương người lỗi lạc
Nổi chìm cuộc thế vẫn bền gan
………

Qua Phan Thanh Giản:

Ba tỉnh đất lành đành nhượng giặc
Một chung thuốc độc quyết liều thân
………

Đến Nguyễn Đình Chiểu:

Cảnh tình non nước tối như bưng
Mù mắt nhưng lòng vẫn sáng trưng
………

Cái khó cái hay là chỉ với 56 từ của thể thơ Đường Thất ngôn bát cú mà miêu tả trọn vẹn một cuộc đời, tài đức, công cán, sự nghiệp của nhân vật, dù là những nét đặc trưng. Chưa kể những bài như Nhớ Tú Xương, Cô giáo Nội Đô, ngoài hình ảnh, tính cách, còn chứa chan bao tình ý...

Tần tảo thương bà luôn tất bật
Bê tha trách bác cứ gàn ươn

(Nhớ Tú Xương)

Trách bác Tú Xương hay cũng chính là trách bản thân nhà thơ vậy?

Không chỉ dành riêng tình cảm tôn kính danh nhân lịch sử trong quá khứ, tác giả cũng vô cùng yêu quý những nhà giáo, những thanh niên sinh viên học sinh - yêu nước - kiên cường - bất khuât - giữa thành phố Sài Gòn trong cuộc chiến tranh chống ngoại xâm giành độc lập vừa qua, mà tác giả đã gặp ở đó những tâm hồn thánh thiện.

Cực hình bao loại đã từng qua
Ruột tím gan bầm chịu khảo tra...
... Hào khí nữ lưu hằng tỏa sáng
Một đời hoa thắm giữa ngàn hoa

(Cô giáo Nội Đô)

Ngoài ít nhiều ký thác trong thể loại vịnh sử, Huỳnh Quang Vinh còn có phần ảnh hưởng Bạch cư Dị trong thơ thời sự phúng thích. “Văn chương hợp vị thời nhi trứ. Thi ca hợp vị sự nhi tác”. Như bài Hoàng Hôn:

Mây che nửa mảnh trăng buồn bã.
Gió động đôi hàng phượng lẻ loi.
………

Bão Từ, Sóng Thần... đều là thời sự. Vị thời vị sự của Bạch Cư Dị là vị quân, vị thần, vị dân, vị vật, vị sự nhi tác bất vị văn nhi tác. (vỉ sự việc mà tạo ra thơ chứ không phải vì văn, vì nghệ thuật...) nói nôm na là dùng thi ca phản ánh những khuy khuyết của thời đại, những đau khổ của nhân dân, do đó thi ca trở thành một phương tiện khuyến giáo; nên: “phi cầu cung luật cao, bất vụ văn tự kỳ".

Tác giả có con mắt quan sát sắc bén, bằng quan tâm đến những sự kiện chung nhưng cũng không quên những điều đơn giản nhỏ nhoi như:

Chiếc túi đầy:

Mưa che lạnh chống luôn gồm đủ
Nắng tránh bụi ngừa sẵn có ngay...
………

hoặc

Nắng thăm tủ sách:

Nắng xuyên cửa kính vào xem sách
Mới cũ còn lành hay đã rách...
………

Chữ nghĩa ở đây phải nói là đầy dí dỏm tinh nghịch; biến những sự vật tầm thường thành thơ.

Riêng về mặt tự tình thì phải nói trong Hoa Ngàn có nhiều bài đậm đà tình cảm.

Hè về phượng đỏ rưng rưng lệ
Năm hết thư hồng phảng phất hương

(Tinh Học Trò)

Đó là những trang lưu bút của thời son trẻ với bao kỷ niệm khó quên...

Đưa tiễn nhau về rẽ lối ngang
Bâng khuâng chiếc nhạn tách xa đàn...
... Thuyền đi bến đợi, dài thương nhớ
Riêng mối thâm tình trọn kiếp mang

(Tan Hợp)

Cá đau buồn bởi vơi lòng biển
Chim thảm thương vì ngập bãi dâu

(Trách)

Sự sáng tạo nghệ thuật - bao gồm thi ca, âm nhạc, hội hoạ giúp cho nghệ sĩ giải tỏa nỗi ẩn ức tâm tư, nhât là đôi với số đông cá thể có khả năng biến đổi những giá trị tiêu cực thành tích cực (Edgar Pesch). Có như vậy ta mới hiểu Huỳnh Quang Vinh khi viết bài Trách:

Bởi lẽ người đời nhiều vọng tưởng
Nên chi sự thế lắm mong cầu.
………

Theo Nghiêm Vũ đời Tống (Trung Quốc) thì học Thi trước hết phải loại trừ ngũ tục là: Tục thể, Tục ý, Tục cú, Tục từ, Tục vận.

... Tục thể là chỉ thơ thù tạc, xướng họa, thơ dùng trong thi cử, ra đề hạn vận.

Thế nhưng những nhà thơ cổ điển Việt Nam lại sở trường thơ họa. Nhiều khi thơ họa lại hay hơn thơ xướng. Thơ Huỳnh Quang Vinh cũng vậy; hơn 100 bài thơ trong tập Hoa Ngàn đã có đến hơn 20 bài thơ họa mà bài họa nào cũng đặc sắc:

Một sáng chia tay tình luyến tiếc
Cả đời gắn bó mãi trông chờ

(Cố nhân)

Nhạt nắng chiều về gợi nỗi đau
Đổ dài bóng núi phủ ngàn dâu

(Hoàng Hôn)

Càn khôn muôn thuở tuồng hư ảo
Thế sự ngàn phương chuyện huyển tà

(Còn Đó - Trang 2)

Màu trắng trong đùa trăng bóng xế
Hương nguyên trinh đọng gió chiều tà

(Bạch Mai)

Những câu thơ vừa trích trên đều là thơ họa, mà cũng là những câu thơ trong cảnh có tình, trong tình có cảnh, hay tình cảnh gắn bó với nhau. Người xưa cho đó là thơ Thần, là diệu hợp, vì trong cảnh tình còn có ý thâm sâu, ý ở ngoài lời (ý tại ngôn ngoại), độc giả tha hồ ngâm nga tự nhiên phát sinh khí tượng. Hay nói như Nietzsche: Mỗi ngôn ngữ trong thơ có ẩn chứa một ẩn nghĩa.

Nói như thế không phải là bài nào câu nào trong Hoa Ngàn cũng có ẩn nghĩa cả. Với tính cách là người thưởng ngoạn, tôi tìm kiếm trong Hoa Ngàn những tinh hoa hương phấn, chứ không mấy chú ý đến những mặt hạn chế chắc chắn là cũng còn tồn tại trong vườn hoa. Công việc dọn vườn ấy tôi nghĩ để dành cho những ai có con mắt phê bình khắc nghiệt hơn, có bàn tay chuyên môn tinh xảo, biết vun trồng săn sóc cho Hoa ...

DUY ĐẠO
3 – 2005